İnek Sütü Proteini Alerjisi (İSPA) Olan Bebeklerde Emziren Anne Eliminasyon Diyeti

İnek sütü proteini alerjisi (İSPA), anne sütüyle beslenen bebeklerde maternal diyetten geçen sığır proteinlerine karşı gelişen immünolojik bir yanıttır. Bu süreçte emzirmenin sürdürülmesi esastır; ancak annenin uygulayacağı sıkı eliminasyon diyeti, gizli süt türevlerinin tespiti ve kalsiyum dengesinin korunması profesyonel bir yaklaşım gerektirir.

İSPA Nedir ve Maternal Protein Geçişi Nasıl Gerçekleşir?

İnek sütü proteini alerjisi, bebeklik döneminde en sık karşılaşılan gıda alerjisidir ve immünoglobulin E aracılı (IgE), hücresel (non-IgE) veya karma mekanizmalarla ortaya çıkar. Emzirilen bebeklerde semptomlar, annenin tükettiği süt ürünlerindeki
süt proteinlerinin
maternal gastrointestinal kanaldan tam parçalanmadan emilip dolaşım yoluyla anne sütüne nanogram düzeyinde geçmesiyle tetiklenir (PMID: 31055005).

Özellikle non-IgE formunda görülen
besin proteini ilişkili alerjik proktokolit
veya enteropati tablolarında bebeklerde gaitada kan, dirençli mukus, kusma, kilo alımında yavaşlama ve şiddetli infantil kolik izlenebilir. Avrupa Pediatrik Gastroenteroloji, Hepatoloji ve Beslenme Derneği (ESPGHAN) kılavuzlarına göre, anne sütü alan bebeklerde tanısal ilk basamak emzirmeyi kesmek değil, annenin diyetinden tüm inek sütü proteinlerinin 2 ila 4 hafta süreyle tamamen çıkarılmasıdır (PMID: 22889683).

Gizli Süt Ürünleri ve Endüstriyel Etiket Okuma Rehberi

Eliminasyon diyetinin başarısız olmasındaki en yaygın etken, işlenmiş ve paketli gıdalarda teknolojik amaçlarla (kıvam artırıcı, emülgatör, nem tutucu) kullanılan gizli süt fraksiyonlarıdır. Paketli bir gıdanın ambalajında “sütsüz” veya “laktozsuz” ibaresinin bulunması, o ürünün süt proteininden arındırıldığını garanti etmez.

Türk Gıda Kodeksi ve uluslararası alerjen mevzuatlarına göre kalın harfle belirtilme zorunluluğu olsa da terimsel çeşitlilik gözden kaçabilir. Aşağıdaki tabloda etiketlerde sıklıkla gizlenen süt bileşenleri sınıflandırılmıştır:

Ayrıca, çapraz reaksiyon riski nedeniyle keçi, koyun ve manda sütü proteinleri de inek sütü proteinleriyle %80-90 oranında yapısal benzerlik (homoloji) gösterir. Bu nedenle eliminasyon döneminde diğer memeli sütleri alternatif olarak tüketilmemelidir (PMID: 24580633).

Annede Kalsiyum Açığını Kapatan Alternatifler ve Emilim Dinamikleri

Laktasyon dönemindeki bir kadın, anne sütü sentezi için günde ortalama 200 ila 300 mg elementer kalsiyumu dolaşımından süte aktarır. Günlük önerilen kalsiyum alımı (RDA) emziren anneler için 1000 – 1200 mg düzeyindedir. Süt ürünlerinin tamamen kesildiği bir eliminasyon diyetinde maternal kalsiyum alımı sıklıkla günde 300-400 mg bandına düşer; bu durum uzun vadede kemik mineral yoğunluğunda
rezorpsiyon
riskini artırır.

Kalsiyum açığını kapatırken yalnızca besinlerin brüt kalsiyum içeriğine değil, gastrointestinal sistemdeki
biyoyararlanım
oranlarına dikkat edilmelidir:

• Kalsiyum ile Güçlendirilmiş Bitkisel İçecekler: Badem, yulaf veya pirinç sütleri 100 ml’sinde yaklaşık 120 mg kalsiyum karbonat veya trikalsiyum fosfat barındırır. Emilim oranları inek sütüne yakındır (%30-32). Tüketilmeden önce kutu çalkalanmalıdır; çünkü kalsiyum tuzları dibe çökebilir.
• Tahin ve Yağlı Tohumlar: 100 gram kaliteli susam tahini yaklaşık 400-420 mg kalsiyum içerir. 2 yemek kaşığı (yaklaşık 30 g) tahin, maternal diyete 120-130 mg biyoyararlanımı yüksek kalsiyum ekler.
• Düşük Oksalatlı Koyu Yeşil Yapraklılar: Ispanak ve pazı yüksek oksalat içerdiğinden kalsiyum emilimi %5’in altındadır. Buna karşın brokoli, kara lahana, roka ve tere gibi düşük oksalatlı sebzelerde kalsiyum biyoyararlanımı %50-60 seviyesindedir.
• Kılçıklı Küçük Balıklar: Sardalya ve hamsi gibi konservelenmiş veya fırınlanmış küçük balıklar, kılçıklarıyla tüketildiğinde 100 gramında yaklaşık 250-350 mg elementer kalsiyum sağlar.
• Farmakolojik Destek: Diyetle 1000 mg elementer kalsiyuma ulaşılamadığı durumlarda hekim kontrolünde günlük 500-1000 mg kalsiyum sitrat veya karbonat takviyesi planlanmalı,
  D3 vitamini
  düzeyi kontrol altında tutulmalıdır (PMID: 28852472).

Eliminasyon Protokolünün İzlenmesi ve Yeniden Yükleme (Challenge)

Diyet başladıktan sonra bebekteki klinik tablonun düzelme hızı semptomun türüne bağlı olarak değişkenlik gösterir. Genellikle gastrointestinal mukozal toparlanma şu aşamalardan geçer:

1. İlk 72 Saat – 1 Hafta: Bebekteki huzursuzluk, gaz sancıları ve fışkırır tarzda kusmalar belirgin düzeyde geriler.
2. 2. – 4. Hafta: Dışkıdaki gözle görülür kanama atakları çoğunlukla kaybolur; ancak mikroskobik düzeydeki inflamasyonun ve mukuslu dışkılamanın tamamen düzelmesi 4 ila 6 haftayı bulabilir.
3. Tanısal Yükleme (Oral Challenge): Semptomlar düzeldikten sonra, bebekteki tablonun gerçekten İSPA olup olmadığını kanıtlamak amacıyla çocuk alerji uzmanı kontrolünde maternal diyete kontrollü olarak süt ürünü yeniden eklenir. Semptomların tekrar tetiklenmesi kesin tanıyı koydurur (PMID: 22889683).