B12 Vitamini Eksikliği Kimlerde Daha Sık Görülür? Risk Grupları ve Klinik Nedenleri
B12 vitamini (kobalamin), sinir sistemi bütünlüğü ve eritropoez için hayati önem taşır. Ancak yetersiz alım veya emilim bozuklukları nedeniyle belirli popülasyonlarda eksikliği son derece yaygındır. Hangi grupların risk altında olduğunu ve moleküler mekanizmaları inceliyoruz.
B12 Vitamini Absorpsiyon Mekanizması ve Risk Faktörleri
Kobalamin metabolizması, insan fizyolojisinin en karmaşık emilim süreçlerinden birine sahiptir. Besinlerle alınan B12 vitamini, midede salgılanan
haptokorin
proteinine bağlanır. Mide asidi (HCl) ve
parietal hücreler
tarafından salgılanan
intrensek faktör (IF)
olmadan bu vitamin ince bağırsağın son kısmı olan terminal ileumda emilemez (PMID: 1911501). Bu fizyolojik zincirin herhangi bir halkasındaki kırılma, klinik düzeyde
megaloblastik anemi
ve nörolojik hasara yol açar (PMID: 25559446).
B12 eksikliğinde ortaya çıkan periferik nöropati, omurilik dejenerasyonu ve kognitif kayıplar (kombine dejenerasyon), hematolojik bulgular ortaya çıkmadan çok önce başlayabilir. Uzun süreli eksikliklerde nörolojik hasar kalıcı hale gelebilir.
1. Bitkisel Beslenenler (Vegan ve Vejetaryenler)
Aktif B12 vitamini doğada neredeyse sadece hayvansal kökenli gıdalarda (et, balık, yumurta, süt ürünleri) bulunur.
Vegan diyet
uygulayan bireyler, dışarıdan takviye (supplement) almadıkları takdirde karaciğerdeki B12 depolarını 2 ila 5 yıl içinde tamamen tüketirler (PMID: 23356636). Spirulina veya bazı alglerde bulunan analog formlar (pseudositokobalamin) aktif olmayıp, insan vücudunda B12 reseptörlerini bloke edebilir.
2. Yaşlı Bireyler ve Atrofik Gastrit Olguları
60 yaş üstü bireylerin yaklaşık %10-15’inde B12 eksikliği görülmektedir. Bunun temel nedeni, yaşla birlikte mide mukozasında görülen incelme ve asit salgısının azalmasıyla karakterize
atrofik gastrit
tablosudur (PMID: 15138248). Yeterli hidroklorik asit bulunmadığında, proteine bağlı kobalamin besinden ayrılamaz ve emilim zinciri başından kesilir.
Günlük Besin Alımınızı ve Vitamin Dengemizi Planlayın
Vegan, vejetaryen veya kısıtlı diyetler uygularken makro ve mikronütrient eksikliklerinin önüne geçmek için kişiselleştirilmiş beslenme planınızı oluşturun.
3. Mide İlacı Kullanıcıları (PPI ve H2 Reseptör Blokerleri)
Reflü, gastrit ve ülser tedavisinde yaygın olarak kullanılan proton pompa inhibitörleri (PPI – örn. omeprazol) ve H2 antagonistleri, mide asidi salgısını baskılar. Asit ortamının ortadan kalkması, gıdalardaki B12’nin salınımını engeller. Uzun süreli (>1 yıl) düzenli mide koruyucu kullanımı, iatrojenik (tıbbi müdahaleye bağlı) B12 eksikliğinin önde gelen nedenleri arasındadır (PMID: 23985655).
4. Gastrointestinal Cerrahi Geçirenler ve Crohn Hastalığı
Mide baypas (bariatrik cerrahi) operasyonları veya midenin bir kısmının alındığı rezeksiyonlar, intrensek faktör salgılayan hücre sayısını drastik biçimde azaltır. Benzer şekilde, terminal ileum tutulumu gösteren
Crohn hastalığı
veya çölyak gibi malabsorpsiyon sendromları, B12-intrensek faktör kompleksinin emilememesine neden olur (PMID: 28765403).
Bilimsel Kaynakça
- Seetharam S, Li N, Seetharam B. Intrinsic factor-cobalamin receptor (cubilin) and its role in vitamin B12 absorption. Cell Biochem Biophys. (PMID: 1911501)
- Stabler SP. Clinical practice. Vitamin B12 deficiency. N Engl J Med. (PMID: 25559446)
- Pawlak R, et al. How prevalent is vitamin B-12 deficiency among vegetarians? Nutr Rev. (PMID: 23356636)
- Andres E, et al. Vitamin B12 deficiency in elderly patients. CMAJ. (PMID: 15138248)
- Lam JR, et al. Proton pump inhibitor and histamine 2 receptor antagonist use and vitamin B12 deficiency. JAMA. (PMID: 23985655)
- Green R, et al. Vitamin B12 deficiency among patients with inflammatory bowel disease. Mayo Clin Proc. (PMID: 28765403)